Tekirdağ’ın en güzel abilerinden Avukat Güneş Gürseler’in bugün sosyal medyada paylaştığı değerlendirme Trakya adına geçmişin kültürel ve çağdaş mirasının korunması adına çok önemli kodları içinde barındırıyor. Gürseler, “İstanbul kültürü” ve “İstanbulluluk” anlayışının buharlaşmasından sonra şimdi de “Trakya kültürü” ve “Trakyalılık” halinin hızla çözülmekte olduğuna dikkat çekerken, aslında yalnızca nostaljik bir yakınma dile getirmiyor. Trakya’nın tarihsel kimliğinin nasıl aşındığını, ortak yaşam terbiyesinin nasıl gerilediğini, yerel kültürün nasıl savunmasız bırakıldığını anlatıyor. Güneş Gürseler’in yazısının bütünü, göç, hemşeri dernekleri ve kimliğini yitiren kentler meselesi üzerinden, modern yurttaşlık fikrinin çözülüşüne işaret eden ciddi bir siyasal uyarı niteliği taşıyor. Gürseler’in bu eleştirisini ayrıca onun siyasal birikiminden bağımsız düşünmek de mümkün değildir; kendisi 1989’da SHP Genel Sekreter Yardımcısı olarak görev üstlenmiş, sosyal demokrat gelenek içinde önemli sorumluluklar taşımış bir isimdir.

Gürseler’in işaret ettiği esas kırılma

Güneş Gürseler’in yazısındaki esas vurgu, göçün kendisine değil, kentlerin kendi tarihsel kültürünü kaybetmesine yöneliktir. Onun dikkat çektiği temel mesele şudur: İnsanlar ekonomik ve sosyal nedenlerle yaşadıkları yerleri terk edip başka kentlere göç ederken, yeni yerleştikleri kentin kültürünü içselleştirmekten çok, geldikleri yerin aidiyetlerini kapalı topluluklar halinde yeniden üretmeye yöneliyor; bu da uzun yıllar içinde oluşmuş yerel kent kültürünü eritiyor. Tam da bu nedenle Gürseler’in metni, “kim geldi, kim gitmedi” tartışmasından çok daha büyük bir soruya açılıyor: Bir kent, kendi kültürel şahsiyetini ne zaman kaybeder? Bu soru bugün Trakya için hayati önemdedir. Çünkü aşınan şey yalnızca bazı gelenekler değil; bir kamusal davranış rejimi, bir hayat görgüsü, bir birlikte yaşama biçimidir.

İstanbul’dan Trakya’ya uzanan aynı kayıp

Bu tartışma bize ister istemez Cumhuriyet yazarı Deniz Som’u ve onun İstanbul’un kadim semtlerini, kaybolan hafızasını, sokaklarını ve insanlarını anlattığı Hey İstanbul kitaplarını hatırlatıyor. 2007 ve 2008’de Cumhuriyet Kitapları tarafından yayımlanan bu eserler, yalnızca bir kent gezisi değil, aynı zamanda bir kültürel çözülme muhasebesidir. Deniz Som’un yapıtındaki o çok çarpıcı cümle, bu dejenerasyonun da özeti gibidir: “Sonunda İstanbullu olmanın yerini İstanbulcu olmak aldı.” İşte bugün Trakya için de benzer bir eşikte duruyoruz. Trakyalı olmak başka, Trakya’yı yalnızca geçici bir ikamet alanı, ekonomik sıçrama zemini ya da siyasal kümelenme sahası olarak görmek başkadır. Nasıl ki İstanbulluluk bir tarih, bir zarafet, bir müşterek hafıza ve kamusal terbiye meselesiydi; Trakyalılık da yalnızca coğrafi aidiyet değil, bir yaşam biçimidir. Hey İstanbul’un işaret ettiği kayıp ile Gürseler’in altını çizdiği erozyon aynı sosyolojik çizgide buluşuyor.

Sorun göç değil

En başta açık konuşmak gerekir: Sorun göç değildir. İnsanların iş, eğitim, güvenlik ve gelecek arayışıyla yer değiştirmesi modern toplumların olağan gerçeğidir. Sorun, göçü yaratan ekonomik düzen ile göçü karşılayan siyasal kültürün niteliğidir. Yanlış sanayi politikaları, tarımın çözülmesi, bölgesel eşitsizlikler ve plansız kentleşme milyonları yerinden ederken; onları yeni kentlerde eşit yurttaşlıkla, kamusal kültürle, güçlü eğitim ve ortak yaşam normlarıyla buluşturmak yerine hemşeri ağları, kapalı aidiyetler ve oy blokları mantığıyla karşılayan siyasal düzen, kentleri büyütmüyor, yığıyor. Böylece nüfus artıyor ama toplum oluşmuyor. Bina çoğalıyor ama kent derinleşmiyor.

Kültür mü, kümelenme mi?

Bugün düzen siyasetinin en büyük ikiyüzlülüğü burada ortaya çıkıyor. Kürsülerde birlikten, beraberlikten, toplumsal uyumdan söz edenler; sahada hemşeri blokları, etnik kümelenmeler, mezhepsel sadakatler ve kapalı aidiyet ağları üzerinden siyasal alan kuruyor. İnsan yurttaş olarak değil, geldiği yerin toplu oyu olarak görülüyor. Böyle bir düzende kültürel çeşitlilik büyümüyor; tam tersine kamusal alan parçalanıyor. Çünkü çoğulculuk, farklılıkların ortak bir yurttaşlık zemininde yan yana yaşayabilmesidir. Oysa bugün birçok kentte gördüğümüz şey, farklılıkların birbirine açılması değil, kendi içine kapanmasıdır.

Trakyalılık nedir?

Tam da bu nedenle Trakyalılık basit bir folklor kategorisi değildir. Trakyalılık; gündelik hayatta daha laik bir ritmi, kamusal ilişkilerde daha düşük gerilimi, kadın-erkek ilişkisinde görece açıklığı, bağırarak değil yaşayarak kendini ifade eden bir toplumsal terbiyeyi, kimliği kalabalıkla tahkim etmekten çok kişilikle görünür olmayı anlatır. Bu yüzden Trakya kültürünün aşınması, sadece bir yerel renk kaybı değildir. Asıl aşınan şey, Avrupa’ya dönük, seküler, ölçülü ve kamusal alanı ortaklaştıran bir hayat duygusudur.

Çorlu başka, Çerkezköy başka, Kapaklı daha başka

Bu çerçevede Trakya’nın tüm ilçelerini aynı sosyolojik düzleme yerleştirmek de doğru değildir. Çorlu, Trakya’da sanayileşmenin daha erken kurumsallaştığı merkezlerden biri olarak, göçle daha uzun süreli ve daha düzenli bir ilişki geliştirdi. 2025 itibarıyla nüfusunun 306 bin 939’a ulaştığı bildirilen Çorlu’da, göç zamanla yalnızca işgücü akışı olmaktan çıkıp kentin kültürel ve siyasal ritmine belirli ölçülerde eklemlendi. Bu kusursuz bir bütünleşme değildir ama yine de Çorlu’nun aldığı göçü sosyolojik olarak daha fazla içselleştirdiği, daha düzenli bir entegrasyon yarattığı söylenebilir.

Çerkezköy ise daha kırılgan bir tablo sunuyor. 2025 itibarıyla nüfusunun 223 bin 975 olduğu belirtilen ilçe, çok hızlı büyümenin doğurduğu toplumsal basınçla, yer yer İstanbul’un çeperleşmiş varoş mantığını andıran bir düzensizlik üretti. Mahalleler kuruldu ama mahalle kültürü aynı hızda kurulamadı; insanlar yerleşti ama kentlilik bilinci aynı oranda yerleşemedi. Bu nedenle Çerkezköy’de uyum vardır ama bu uyum, çoğu zaman hızlı büyümenin baskısı altında ve kırılgan bir yapıdadır. Kapaklı ise nüfusu 152 bin 509’a ulaşan ve demografik kompozisyonu çok sert değişen bir yer olarak, artık klasik anlamda bir yerel kültür ile yeni gelen nüfusun karşılaşmasından çok, neredeyse baştan yazılmış bir toplumsal doku görünümü vermektedir. Bu yüzden bugün Kapaklı’da Trakya’nın tarihsel kültürel omurgası ve siyasal iklimi çok daha silik hissedilmektedir.

Avrupa çizgisinden kopuş

Tam burada hassas ama gerekli bir sosyolojik saptama yapmak gerekir. Trakya’ya yönelen göçün bir bölümünde, yalnızca ekonomik yoksunluk değil, aynı zamanda daha patrimonyal, daha toplulukçu, daha ataerkil ve kamusal alanı daha dar yorumlayan ilişki biçimlerinin de taşındığı görülüyor. Burada söz konusu olan herhangi bir halkı ya da kökeni biyolojik veya özcü biçimde tanımlamak değildir; sözünü ettiğimiz şey, tarihsel ve siyasal olarak şekillenmiş toplumsal davranış kalıplarıdır. Akrabalık ağını yurttaşlığın önüne koyan, hemşeriliği hukukun önüne çıkaran, bireysel özgürlükten çok topluluk sadakatini öne alan, kadının kamusal görünürlüğünü sınırlayan ve kenti ortak yaşam alanı olmaktan çok nüfuz sahası gibi gören alışkanlıklar, Trakya’nın daha seküler, daha yatay ve daha Avrupai kamusal çizgisini zorlamaktadır.

Ortadoğululaşma tam da budur

Bu nedenle yazının bu noktasında açıkça söylenmelidir: Etnik kimlikçiliğin, hemşericiliğin ve kapalı topluluk siyasetinin büyümesi, yalnızca kültürel çeşitliliği artırmıyor; kimi zaman Türkiye’ye Ortadoğu’nun en sorunlu siyasal-toplumsal kodlarını da taşıyor. Klan mantığı, cemaatçi refleks, erkek egemen kapalı topluluk dili, kamu düzeni yerine grup sadakati, yurttaşlık yerine aidiyet pazarlığı… Bunların tümü modern kent kültürünü aşındıran unsurlardır. Trakya’nın tarihsel olarak taşıdığı daha Avrupai kamusal kültür de tam bu nedenle baskı altına giriyor. Bu baskının sonucu, yalnızca kültürel çözülme değil; aynı zamanda medeniyet standardında gerilemedir.

Sosyalist sosyoloji ne der?

Sosyalist kent kuramı bu tartışmaya güçlü bir çerçeve sunar. Raymond Williams kültürü sıradan hayatın ortak anlam üretme biçimi olarak düşünür; yani kültür, birkaç seçkin sembolden değil, gündelik hayatın nasıl örüldüğünden doğar. Henri Lefebvre ve David Harvey ise kenti sınıf ilişkilerinin, iktidarın ve mekânsal mücadelelerin alanı olarak okur. Bu açıdan bakınca, Trakya’daki kültür erozyonu yalnızca kimliklerle açıklanamaz; aynı zamanda ucuz emek rejimi, plansız sanayileşme, konut baskısı, parçalı kentleşme ve kamusal alan yoksullaşmasının ürünüdür. Sermaye kenti parçalar; kimlik siyaseti de o parçaları kendi lehine örgütler. Kaybeden ise ortak yaşam olur.

Güneş Gürseler’in asıl kıymeti

Bu yüzden Güneş Gürseler’in yazısına dönüp yeniden bakmak gerekiyor. Onun metninin ana kıymeti, yerel kültürü bir folklor dekoru gibi değil, modern kent yaşamının ahlaki ve siyasal zemini olarak görmesidir. Bu eleştiri, dışlayıcı bir taşralılık çağrısı değildir. Tam tersine, çağdaş, laik, kamusal, eşit yurttaşlığa dayalı bir yaşam biçiminin savunusudur. Bunu söyleyen ismin, sosyal demokrat gelenekten gelen, 1989’da SHP Genel Sekreter Yardımcılığı yapmış bir siyaset insanı olması da ayrıca anlamlıdır. Çünkü bu itiraz, kapalı kimliklerin değil; ortak yurttaşlığın ve kamusal terbiyenin içinden yükselmektedir.

Kalabalık toplum değildir

Bugün Trakya’nın önündeki mesele yalnızca demografik değil, medeniyet meselesidir. Bir kenti kent yapan yalnızca nüfusu değildir; hafızasıdır, kamusal tonu, insan ilişkilerindeki ölçü, kadınların sokaktaki görünürlüğü, gençlerin kendini ifade ediş biçimi, insanların birbirine bağırmadan da bir arada yaşayabilme kapasitesidir. Eğer bunlar çözülürse geriye yalnızca kalabalık kalır. Kalabalık ise toplum değildir. Nüfus artışı kentleşme değildir. Hemşeri yoğunluğu kültürel zenginlik değildir.

Ve belki de tam bu yüzden, Deniz Som’un İstanbul için hatırlattığı o hüzünlü eşik ile bugün Trakya’da hissettiğimiz kırılma birbirine bu kadar yakındır: İstanbullu olmanın yerini İstanbulcu olmak aldıysa, Trakyalı olmanın yerini de Trakya’yı yalnızca geçici bir nüfuz alanı gibi gören anlayış almamalıdır. Güneş Gürseler’in bütün yazısı, işte bu büyük kaybın erken uyarısı olarak okunmalıdır.